Przy pożyczce, kredycie albo zakupie auta na raty łatwo pomylić osobę, która daje zabezpieczenie, z tą, która z niego korzysta. Różnica między zastawcą a zastawnikiem wpływa na prawa, obowiązki i ryzyko każdej strony, dlatego wyjaśniam ją na przykładach, z uwzględnieniem zastawu zwykłego, rejestrowego, skarbowego oraz podstawowych skutków podatkowych.
Dwie strony jednego zabezpieczenia mają zupełnie różne role
- Zastawca ustanawia zabezpieczenie na swojej rzeczy lub prawie majątkowym.
- Zastawnik jest wierzycielem i może dochodzić spłaty z obciążonego składnika majątku.
- Dłużnik i zastawca nie zawsze są tą samą osobą.
- Przy zastawie rejestrowym przedmiot zwykle pozostaje u zastawcy, ale konieczny jest wpis do rejestru.
- Samo ustanowienie zastawu nie oznacza automatycznie sprzedaży rzeczy ani powstania przychodu.
Zastawca a zastawnik w jednym zabezpieczeniu
Zastawca to osoba, która obciąża swoją rzecz albo zbywalne prawo majątkowe zastawem. Najczęściej jest właścicielem samochodu, maszyny, udziałów lub innych praw, ale ważniejsze od samego tytułu własności jest to, czy ma prawo rozporządzać przedmiotem zabezpieczenia.
Zastawnik to wierzyciel, któremu zastaw ma zapewnić dodatkową ochronę. Jeżeli dług nie zostanie spłacony, może on dochodzić zaspokojenia z obciążonej rzeczy z pierwszeństwem przed zwykłymi wierzycielami osobistymi właściciela, z wyjątkami przewidzianymi w przepisach.
| Element | Zastawca | Zastawnik |
|---|---|---|
| Rola | Daje zabezpieczenie | Otrzymuje zabezpieczenie |
| Najczęstszy status | Właściciel rzeczy lub uprawniony do rozporządzania prawem | Bank, pożyczkodawca, firma albo inny wierzyciel |
| Główne ryzyko | Utrata przedmiotu lub ograniczenie możliwości jego sprzedaży | Brak pełnego zaspokojenia, gdy wartość rzeczy jest zbyt niska |
| Co dzieje się przy spłacie długu | Może żądać zwolnienia zabezpieczenia | Powinien doprowadzić do wygaśnięcia lub wykreślenia zastawu |
W praktyce najczęstszy błąd polega na założeniu, że zastawca zawsze jest dłużnikiem. Tak nie jest. Rodzic może ustanowić zastaw na swoim samochodzie dla zabezpieczenia pożyczki zaciągniętej przez dziecko. Wtedy dziecko pozostaje dłużnikiem, rodzic jest zastawcą, a bank lub pożyczkodawca pełni funkcję zastawnika.
Najważniejsza różnica dotyczy odpowiedzialności
Zastawca odpowiada przede wszystkim tym konkretnym składnikiem majątku, który został obciążony. Jeżeli nie jest dłużnikiem, co do zasady nie przejmuje całego osobistego długu. Zastawnik może jednak skierować swoje roszczenia do rzeczy, nawet gdy dług zaciągnęła inna osoba.
Przykład jest prosty. Anna pożycza od banku 80 000 zł, a jej ojciec ustanawia zastaw rejestrowy na maszynie wartej około 100 000 zł. Ojciec nie staje się przez to kredytobiorcą, ale jeśli Anna przestanie spłacać zobowiązanie, maszyna może posłużyć do zaspokojenia banku.
Zastawnik nie staje się automatycznie właścicielem rzeczy w chwili podpisania umowy. Zyskuje uprawnienie zabezpieczające, a sposób dochodzenia należności zależy od rodzaju zastawu i treści umowy. Przy zastawie zwykłym zasadą jest dochodzenie zaspokojenia według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym.
Zastawca nie powinien traktować zabezpieczenia jak zwykłej formalności. Obciążona rzecz może być trudniejsza do sprzedania, a jej nabywca może przejąć ją wraz z obciążeniem, zależnie od rodzaju zastawu i okoliczności transakcji. Dlatego przed sprzedażą samochodu, maszyny albo udziałów trzeba sprawdzić, czy zastaw został wykreślony.
Zastaw zwykły, rejestrowy i skarbowy działają inaczej
Zastaw zwykły
Zastaw zwykły ustanawia się na rzeczy ruchomej, na przykład na samochodzie, sprzęcie albo biżuterii. Potrzebna jest umowa między właścicielem a wierzycielem oraz wydanie rzeczy wierzycielowi albo wskazanej osobie trzeciej. Jeżeli rzecz już znajduje się u wierzyciela, sama umowa może wystarczyć do ustanowienia zabezpieczenia.
Dla skuteczności wobec wierzycieli zastawcy istotna jest także forma pisemna z datą pewną. W tym wariancie zastawnik zwykle przejmuje faktyczne władanie rzeczą, co bywa kłopotliwe dla właściciela, który nadal chciałby z niej korzystać.
Zastaw rejestrowy
Zastaw rejestrowy jest wygodniejszy przy rzeczach używanych w działalności gospodarczej. Samochód, linia produkcyjna albo zapasy mogą pozostać u zastawcy, a wierzyciel otrzymuje ochronę dzięki umowie zastawniczej i wpisowi do rejestru zastawów.
Umowa rejestrowa musi być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności. Powinna wskazywać między innymi strony, przedmiot zabezpieczenia oraz wierzytelność, którą zastaw zabezpiecza. Wniosek o wpis może złożyć zastawnik albo zastawca, ale dobrze wyraźnie zapisać w umowie, kto ma za to odpowiadać.
Przeczytaj również: PCC przy mieszkaniu, aucie i pożyczce - co trzeba wiedzieć?
Zastaw skarbowy
Zastaw skarbowy zabezpiecza należności publicznoprawne, przede wszystkim zobowiązania podatkowe. Nie powstaje na podstawie zwykłej umowy między prywatnymi stronami, lecz w związku z działaniem organu podatkowego i wpisem do właściwego rejestru.
Przy zakupie używanego samochodu albo maszyny warto sprawdzić również obciążenia skarbowe. Ministerstwo Finansów wskazuje, że wypis lub zaświadczenie z Rejestru Zastawów Skarbowych kosztuje 50 zł. To niewielki wydatek w porównaniu z ryzykiem zakupu składnika majątku obciążonego cudzymi zaległościami.
Jak bezpiecznie ustanowić zastaw
Przed podpisaniem dokumentów zawsze zaczynam od ustalenia trzech osób lub ról: kto jest dłużnikiem, kto zastawcą i kto zastawnikiem. Czasem są tylko dwie osoby, bo dłużnik daje własną rzecz jako zabezpieczenie. Czasem występuje osoba trzecia, która ponosi ryzyko wyłącznie związane z konkretnym przedmiotem.
- Dokładnie opisz rzecz albo prawo, na którym ustanawiasz zabezpieczenie.
- Wskaż wysokość wierzytelności, odsetki i inne należności objęte zastawem.
- Sprawdź, czy zastaw ma być zwykły, rejestrowy czy skarbowy.
- Ustal, kto korzysta z rzeczy i kto ponosi koszty jej utrzymania.
- Określ sposób zaspokojenia zastawnika po braku spłaty.
- Po spłacie długu dopilnuj dokumentu potwierdzającego wygaśnięcie zabezpieczenia.
Przy zastawie rejestrowym trzeba dodatkowo dopilnować wpisu. Opłata za wniosek o wpis wynosi 200 zł, za zmianę wpisu 100 zł, a za wykreślenie zastawu 100 zł. Do tego mogą dojść koszty przygotowania umowy, pełnomocnika albo dokumentów potrzebnych do identyfikacji przedmiotu.
Nie podpisywałbym umowy, która opisuje przedmiot ogólnikowo, na przykład jako „sprzęt firmy” albo „majątek ruchomy”. Przy sporze taki zapis może utrudnić ustalenie, co dokładnie zostało obciążone. Im bardziej precyzyjny opis, tym mniejsze ryzyko konfliktu między stronami.
Co zastaw oznacza podatkowo
Samo ustanowienie zastawu co do zasady nie jest sprzedażą rzeczy ani jej darowizną. Nie oznacza też automatycznie powstania przychodu po stronie zastawcy. Trzeba jednak oddzielić zabezpieczenie od czynności, którą ono zabezpiecza.
Jeżeli zastaw zabezpiecza pożyczkę, podatek od czynności cywilnoprawnych może dotyczyć przede wszystkim samej umowy pożyczki, a nie mechanizmu zabezpieczenia. Ostateczna ocena zależy między innymi od stron, źródła finansowania i ewentualnych zwolnień. Przy kredycie bankowym sytuacja będzie inna niż przy prywatnej pożyczce między osobami fizycznymi.
Skutki podatkowe mogą pojawić się przy realizacji zabezpieczenia. Przejęcie rzeczy przez wierzyciela, jej sprzedaż albo rozliczenie nadwyżki może wymagać analizy PIT, CIT lub VAT. Nie należy przyjmować, że przejęcie przedmiotu zawsze jest podatkowo neutralne, zwłaszcza gdy zastawcą jest przedsiębiorca.
W mojej ocenie największym problemem nie jest sam podatek od zastawu, lecz brak rozdzielenia dokumentów. Umowa pożyczki, umowa zastawnicza, protokół przejęcia i późniejsza sprzedaż rzeczy powinny być opisane tak, aby było jasne, kiedy powstał dług, kiedy ustanowiono zabezpieczenie i kiedy doszło do rozliczenia.
Błędy, które najbardziej komplikują sytuację
- Mylenie zastawcy z dłużnikiem i przypisywanie osobie trzeciej pełnej odpowiedzialności za cudzy dług.
- Brak sprawdzenia, czy zastawiony przedmiot jest już obciążony innym prawem.
- Nieprecyzyjne określenie rzeczy, praw albo wysokości zabezpieczonej wierzytelności.
- Założenie, że spłata długu sama wykreśli zastaw rejestrowy z rejestru.
- Sprzedaż samochodu lub maszyny bez uzyskania dokumentu zwolnienia zabezpieczenia.
- Traktowanie zastawu jako zamiennika hipoteki przy nieruchomości.
Ten ostatni błąd pojawia się szczególnie często przy finansowaniu domu. Zastaw dotyczy przede wszystkim rzeczy ruchomych i zbywalnych praw majątkowych, natomiast zabezpieczeniem kredytu na nieruchomości jest co do zasady hipoteka. Można więc zastawić wyposażenie, maszynę czy określone prawa, ale nie samą nieruchomość w ramach klasycznego zastawu.
Przed podpisaniem sprawdź, co naprawdę ryzykujesz
Najkrócej mówiąc, zastawca daje przedmiot zabezpieczenia, a zastawnik otrzymuje możliwość dochodzenia z niego spłaty. Dłużnik może być jednocześnie zastawcą, ale nie musi nim być. To rozróżnienie ma największe znaczenie wtedy, gdy ktoś zabezpiecza cudzą pożyczkę własnym samochodem, maszyną albo prawem majątkowym.
Przed zawarciem umowy sprawdź przedmiot, rejestry, zakres zabezpieczenia, sposób jego realizacji i procedurę wykreślenia. Jeśli dokument dotyczy dużej wartości, działalności gospodarczej albo majątku osoby trzeciej, konsultacja z prawnikiem i doradcą podatkowym zwykle kosztuje mniej niż spór o to, kto i z czego może zostać zaspokojony.
